Guión radiofónico                                                                     Manuel Rico Verea

As  árbores froiteiras

Ata hai pouco, o home era dono da natureza é dispuxo dela ao seu antollo. Hoxe estase concienciando de que se destrúe a natureza tamén destrúe a súa posibilidade de vida sobre a terra.     

Despois da tala indiscriminada das  árbores da nosa paisaxe ata facer desaparecer diferentes especies, temos que planificar a rexeneración destas  árbores, temos que volver a crear espazos naturais coma os soutos, as carballeiras, as fragas, os abeledos, as sobreiras...

  Despois de deixar arrasar tantas variedades de  árbores froiteiras na roturación da parcelaria que nunca planificou a súa reposición, temos que pensar e concienciarnos en plantar nos nosos arredores as pereiras, as maceiras, as cerdeiras, as ameixeiras, as figueiras, as nogueiras, as abeleiras, as amendoeiras e os pexegueiros entre outras máis. 

   Hai outros froitos que deron e dan fama a diferentes bisbarras da nosa terra: os viños do Ribeiro, de Valdeorras, de Arnoia, de Monterrei, do Condado, da Ulla, de Amandi...

   Hai un froito silvestre que medra nos valados que circundan as herdades; todos comemos de nenos as moras, moras das silveiras. Hoxe as casas comerciais cómpranllelas para ofertalas no mercado coma produtos exóticos.

   Estas  árbores froiteiras que aparecen espalladas polo cancioneiro  popular pódense agrupar, segundo unha elemental escolma en diferentes apartados que nós, por motivos metodolóxicos, imos agrupar hoxe dun xeito moi elemental e sinxelo. 

   Un grande apartado constitúeno aqueles que poderían ir baixo o epígrafe de "sentimentos amorosos". A poesía de carácter amoroso é unha fonte inesgotable na produción poética de tradición popular. Moitas veces seméllanos descubrir nela unha "ars amandi" galega e mesmo universal.

   Este sentimento amoroso segue o camiño "espiñento" do amor que se inicia cunha solicitude amorosa  ás veces condicionada.

O pirixel ‚ miudiño,
faille falta mondador;
rapaza, se has ser miña, 
teste que portar mellor.

Tirei un limón a rodar,                            
na túa porta parou; 
se o limón quedou prendado
­que fará  quen o tirou!

Repoliño, repolaino;
quen che me dera, repolo,
na miña quinta plantado.

   A observación da natureza provoca comparanzas fortes coma o sentimento que as produciu.

A silveira prendediza
prende no aro da poza;
tamén os amores prenden
no corazón dunha moza.

Tente silva, non me prendas
que non estou na miña terra;
nunca silva me prendeu
que non me ceibara dela.

Eu pensei que a silva verde
posta no mar que prendía;
non pensei que a túa lingua
tanto mal de min dicía.

A culpa non che foi miña
cando cain na silveira 
que foi da túa Rosiña
por plantala tanto á beira.

Amoriñas das silveiras
que eu lle daba ao meu amor;
camiñiños entre o millo, 
­Adiós para sempre adiós!

   A forza expresiva lógrase en moitos casos polos recursos estilísticos que non lle son alleos ao pobo coma pola repetición de vocábulos que intensifican algo que logo se vai presentar mediante unha oposición, unha comparanza ou unha insistente teima do mesmo concepto.

A folla do toxo pica
tamén pica a do codeso;
quen me quere eu non o quero
quen eu quero non o vexo.

A raíz do toxo verde
é moi mala de arrincar; 
tamén os amores primeiros
son moi malos de olvidar.

A raíz do toxo prende
anque sexa no camiño
tamén os meus ollos prenden
coa forza do cariño.

   A solicitude trócase algunhas veces nun rogo imperativo intensificado pola anáfora, a elipse. Nótase tamén a oposición entre elementos froiteiros: pera-mazá e tamén elementos humanos, neste caso, peito-corazón, que fan moito máis expresiva a copla.

Dáme da pera que comes   
da mazá  un bocadiño;
dáme do peito unha fala
do corazón un cariño.

O amor é unha pereira,
ai, pereira, pereiriña,
pereira da miña alma
pereira da miña vida.

   Na nosa literatura popular o amor é calquera cousa, o amor éo todo; está en todo. A sensualidade vai de silveiras e valados a carqueixas e piñeirais ata chegar ao mar; todo é expresión do desexo amoroso.

Tanta laranxa madura
tanto limón polo chan,
tanta rapaza bonita,
heilles botar unha man.

Ai, que cereixas tan altas, 
ai, que cereixas tan maduras, 
ai, que nenas tan bonitas
quen che mas dera  as escuras.

   Repárese na primeira cantiga, -"tanta laranxa madura, tanto limón polo chan, tanta rapaza bonita"- o amoreamento vennos dado polo adxectivo tanta e tanto para rompelo esquema no 4º verso que é no que se expresa o desexo. Outro tanto ocorre na copla "ai , que cereixas tan altas" moito máis expresiva, ao noso entender, por ese soliloquio exclamativo que deixa ben  ás descubertas as ousadías inconscientes do anónimo autor; o desexo do 4º verso non se adiviña e vese distendido... O paralelismo é tamén perfecto como perfecta é toda a composición.

   A expresión do desexo pode ter resposta afirmativa mediante a aceptación, mediante promesas ou prendas amorosas.

Caraveliño dourado
anque fale e ría a todos
para ti estarei gardado.

Cantas voltas da a auga
derredor da espadana,
outras tantas darei eu
pra durmir na túa cama.

A folla do olmo vira
pero eu non hei virar; 
a folla deixou ao olmo
eu a ti non te hei deixar.

A mazá  que ti me diche
nin a perdín nin a dei;
lévoa na faldriqueira
por non che perde-la lei.

   O feito amoroso, as relacións amorosas teñen sempre unha expresión metafórica de moi sutil interpretación. A insinuación ‚ poderosísima. A natureza, a froita os mesmos verbos relacionados con este tema teñen unha feliz expresión. Repárase na expresión temporal: esta noite e maila outra e maila outra pasada ou na repetición verbal mediante a derivación: abalei/abalada...

Esta noite e maila outra
e maila que xa pasou, 
dime ti, neniña nova
como t'o aire deixou.

Tireiche unha laranxiña
dende aquí a Pontevedra; 
pobre laranxiña miña
vaste volver amarela.

Esta noite e maila outra
e maila outra pasada
abalei unha pereira
que nunca fora abalada.

Unha pera, dúas peras
non tiña máis a pereira;
unha era para min 
dúas para a compañeira.

Esta noite e a pasada 
e maila que xa pasou;
miña pereiriña nova, 
cantas periñas levou!

Esta noite hei de ir aló
eu e maila camarada
a abalar unha figueira
que nunca foi abalada.

   O amor non ten medida como podemos ver nestoutras cantigas:

Nena que vénde-las peras
¿cantas che mandaron dar?
-para ti, meu queridiño, 
non mas mandaron contar.

O paxaro de María
ándache nas miñas reixas;
come, paxariño, come,
xa verei as que me deixas.

O paxaro de Carmela
anda nas miñas cereixas;
come, paxariño, come, 
verémo-las que me deixas.

E como o amor non ten medida mesmo pode ser agradecido:

Déchesme unha pera parda
e unha mazá  xoaneira;
déchesma de boa gana,
Deus cho pague churrusqueira.

Fun á casa de Carmela
e biqueina na lareira;
doume unha pucha de figos
que foi coller á figueira.

   E ten sempre un escenario, como vimos o outro día; o pobo non ten xardíns para as súas relacións amorosas, pero ten bucólicas paraxes: debaixo dunha árbore, debaixo da ventá...  As hipérboles e as explosións afectivas axudan a considerar o escenario como o máis axeitado.

Debaixo da túa ventá
hei sementar un pemento;
ha de chega-la rama
onde teño o pensamento.

Debaixo da túa parra
hai unha parra con uvas;
con permiso de teus pais
hei de ir ver se están maduras.

Debaixo da túa ventá
hai un almendro florido;
o teu cabelo é unha rama
e con isto me despido.

A sombra do pexegueiro
é unha sombra moi suave
faiche coma o pan de trigo
¡vállame Deus, como sabe!

   Pero se xa non todo era felicidade neste paraíso amoroso expresado mediante signos, símobolos e imaxes froiteiras, a ausencia de amor, a ausencia do namorado ou namorada fai a vida moito máis difícil... ¨Como se podería expresar mellor a escuridade da alma?

Caravel, caraviñol;
o día que non te vexo
para min non raia o sol.

Anque estou aquí cantando
triste está  o meu corazón;
téñocho máis amarelo
ca unha casca de limón.

   Son moitas as mensaxes que podemos recibir do cancioneiro popular:

Plantou cando nós casamos
o meu pai un laranxeiro;
hoxe, laranxas, xa dá 
pra come-lo vinculeiro.

E despois do froito a soidade.

No alto dunha figueira
estaba un home cantando; 
afaite sola neniña
que eu xa te estou olvidando.

A ruda ao pé do río
asoalla e fai cordón
amores que non son firmes
non se lles presta atención.

   As cantigas que nós clasificamos como irónico-burlescas-maldicentes, constitúen outro grupo bastante considerable no que, como se pode ver, as referencias como elementos comparativos ás froitas ou vexetais son abondosas e expresivas e todas cargadas semanticamente de connotacións sexuais.

Chamáchesme moreniña
mais éche do po da eira;
xa me vera-lo domingo
coma a guinda na guindeira.

Non teñas tanta fachenda
con esa túa dianteira
que a tés máis apalpada
cós figos dunha figueira.

Indo polo regueiriño abaixo
non tes vimbios pra cortar;
pra aprender a facer cestos                       
tes que volver a empezar.

As folliñas da violeta
e mais as da malvela;
os mociños que hai agora
non valen unha cadela.

Eu subín a un limoeiro
enriba durmín un sono;
éche tempo ben perdido
falar con quen xa ten dono.

Indo pola calle abaixo                                  
escorreu cunha cereixa; 
escorripado se mire
o que no camiño a deixa.

   E aquí temos unha reivindicación:

Neste lugar n'hai cirolas;
onde os homes son cativos
cantan as mulleres solas.

   E unha copla como Deus manda e as cousas no seu sitio segundo vemos nestoutra:

As folliñas da malvela
as carrapatas no chan;
faliñas as que ti queiras
mais non me póña-la man.

 Hai outras cantigas que se presentan coma o xogo a virar o mundo do revés:

Eu ben vin sega-las uvas
e o centeo vendimar, 
unha cadela con pitos
e unha galiña ladrar.

O vizo tinto é meu primo
o branco é meu parente;
non hai sitio no meu corpo
onde o meu primo non entre.

   O tema non queda esgotado, pero con isto damos remate ao programa de hoxe; que o pasen ben e...cando collan unha froita para levar   boca pensen:

Arriba si, abaixo non;
onde se dá  a laranxa
tamén se da o limón.

E así vai a despedida
por riba dun pau de xesta,
aquí está  a flor da vida
aquí está  a flor da festa.

Si, despedímonos con esta canción da  bolboreta, escrita por Carme López Taboada que nos quere facer reflexionar ...

Corre, corre 
bolboreta
voa, chouta 
as verdes ás
que a papoula 
e maila rosa
onte viñan de trocar
as colores polo aire
que quedaba por luxar.

Corre, corre 
bolboreta
voa, chouta 
as verdes ás
que ao lirio o teu amigo
hoxe veñen de enterrar.

Corre, corre 
bolboreta
voa, chouta 
as verdes ás
que a túa casa
amarela
moitos queren derrubar.

1. Este guión de Manuel Rico Verea foi escrito no ano 1986 e emitiuse no programa Vente vindo, ven cantando, de RNE en Galicia que dirixía o mesmo autor.
No ano 1987 acadou un premio do Ministerio de Cultura no certame de prensa, radio e televisión sobre arte e tradicións populares.
No ano 1988 acadou o premio Xunta de Galicia de xornalismo ao mellor programa musical do ano.