Guíón para a radio                                                                      Manuel Rico Verea
_________________________________________________________

As romarías de Nosa Señora

Nosa señora fai medias
con nobeliños de luz
e algodón de lúa chea;
as medias son pra Xesús.

Música: Cantigas de Santa María

No ano 1252 coroan rei en Castela a Afonso X que máis tarde será coñecido como O sabio. Na súa corte vai xuntar un importante grupo de colaboradores que, entre outras obras, perpetuará o monumento lírico musical máis valioso da  península:  O Cancioneiro das Cantigas de Santa María.

Inicialmente o rei pensou facer unha compilación de cen cantigas onde se relataban poeticamente os sucesos extraordinarios e marabillosos nos que a  Santa María intercede polos seus devotos.

Pero foron recollendo cada vez máis relatos locais para darlles unha forma definitiva e poder ser trobados.
Música: Cantigas de Santa María

A lingua na que escribe o rei Sabio esta obra lírica é o galego porque, naquel momento era a máis prestixiosa.  Non só se empregou a lingua, tamén se utilizaron as estruturas e formas da poesía galego portuguesa.  
No ámbito musical recóllense melodías populares que se recrean e adaptan ao novo cancioneiro.

Mais isto só quere ser un punto de referencia no tema que hoxe imos tratar neste programa de romarías e romeiros baixo as diferentes advocacións que atopamos no cancioneiro de tradición oral en Galicia.
Música: Cantigas de Santa María

Os santuarios da Virxe, coma os doutros santos, fóronse superpoñendo nos lugares onde a cultura popular seguía celebrando outros ritos pagáns.

Os camiños fóronse estruturando desde o neolítico na procura dunha comunicación. 
Unhas veces eran camiños comercias e mesmo guerreiros pero a súa finalidade foise diversificando e acollían a arrieiros e carreteiros, segadores e cordeeiros e tamén romeiros que acudían ao Corpiño, aos Milagres, á Pedra de abalar, á Franqueira, á Sainza, a Rendal e a tantos outros currunchos onde as sagradas carballeiras acollían a todos os incondicionais romeiros.

Quen queira introducirse por carreiros e congostras, ver montes, pontes  e fontes que faga con nós este camiño
Música: Cantigas de Santa María

As lendas da Virxe da Barca están emparelladas coa viaxe de Santiago a Galicia.
A Virxe era a barqueira que lle proporcionou a barca de pedra e alí teñen os romeiros unha meta en setembro para celebrar tal acontecemento e visitar ao Santo da barba dourada.
Música: Santo Cristo de Fisterra,
Santo da barba dourada	          

O santuario da Virxe da Barca de Muxía está situado nunha pequena península que remata no monte Corpiño.

Hai moitas pedras neste lugar  que se relacionan con cultos precristiáns e agora co santuario da Virxe.

A pedra de abalar é sen dúbida a máis coñecida polas cantigas  que todos pregoamos:

Veño da Virxe da Barca, 
da Virxe da Barca veño; 
veño de abala-la pedra, 
de abala-la pedra veño.

Veño da Virxe da Barca, 
veño de abala-la pedra;
abalei a pequeniña
que a grande non quixo ela.
Música: 
Veño da Virxe da Barca

Podemos ver neste espazo pedras para todos os meles:
A pedra dos cadrís que alivia e cura o lumbago.
A pedra do temón.
A pedra dos namorados que parece lugar apropiado para teren os seus soliloquios decisivos os romeiros namorados.

Música: Veño da Virxe da Barca

A Virxe da Barca é invocada constantemente polos mariñeiros no mar e polas mozas, que velan polo seu mariñeiro, na terra.

Nosa Señora da Barca, 
Nosa Señora valeime 
que estou no medio do mar 
sen ter barqueiro que reme.

Ai, miña Virxe da Barca, 
ai, miña Virxe valeime; 
axudaille aos mariñeiros 
que non teñen quen lles reme.

Nosa Señora da Barca, 
miña santa queridiña;
Traédeme o meu amor 
dentro da vosa barquiña.

Veño da Virxe da barca 
e vou para Virxe do Monte
romeiriños de Muxía
vídeme pasar que é noite.

Ai, adeus Virxe da Barca,
a popa che vou virando;
a saída e para agora
e a volta non sei para cando.

A Virxe da Barca mesmo se lle cantan piropos para rematar pedíndolle algunha outra cousa.

Nosa Señora da Barca
¿quen te fixo moreniña?
- Foi o raíño de sol 
que entrou pola ventaíña.

Nosa Señora da Barca, 
non che veño pedir pan; 
véñoche pedir un mozo 
que faga treme-lo chan.
					Música:
                                              Nosa Señora da Barca

A Nosa Señora dos Milagres de Amil, na comarca de Moraña, coma tantos santuarios da virxe, tamén ten a súa fonte.

A orixe deste santuario sinala como acontecemento milagroso (século XVIII) o feito de que a Virxe fixo nacer unha fonte de auga que precisaba un veciño.

E por iso cantan hoxe os romeiros:

Miña Virxe dos Milagres
Que fas milagres na terra;
Fixeches nace-la auga
Na fonte da Rozavella.

Os seus devotos que programan a súa chegada ao santuario a véspera do día da festa, o 8 de setembro, tamén lle cantan outras cántigas:

Miña virxe dos Milagres
Ten unha rosa na man;
¿quen lla dou, quen lla daría?
Quen lla dou púidolla dar.

Mais a Virxe dos Milagres ten moitos máis santuarios repartidos pola xeografía  galega.

En Caión, na Laracha, cántanlle á súa Virxe milagreira:

Miña Virxe dos Milagres
Dos milagres de Caión;
miña Virxe dos Milagres
lévote no corazón.

Pero o culto á Virxe aparece con  outras advocacións que recibe o nome de suxestivos lugares.

A Virxe de Pastoriza é un santuario de orixe precristiá que se relaciona co culto á pedra. Nunha superposición de cultos e ritos conta a lenda que unha pastora, estando coidando o gando, observou unha estrela situada á beira dun castro...  Sobre o pedregal encontraron a súa imaxe que e venerada e cantada polos romeiros.

A Virxe de Pastoriza
queda sentada na porta
para ver os seus romeiros
como van subindo a costa.

A Virxe de Pastoriza 
ten unha galiña branca 
que cando lle botan millo 
para de comer e canta.

A virxe de Pastoriza 
ben a vin pola vidreira;
algo moreniña queda 
por causa do sol que a queima.

Os romeiros soben dende o santuario ata o lugar coñecido por berce da Virxe. Alí deslízanse polo burato da peneda para obte-los favores solicitados:

A Virxe de Pastoriza 
ten un camarín de pedra; 
ben podía ser de prata 
miña virxe se quixera.

Virxe que tamén protexe aos mariñeiros:

A Virxe de Pastoriza 
vele aí vai na súa barca; 
aló no medio do mar 
tódalas augas aparta.

A Virxe de Pastoriza 
ten un navío no mar; 
¿quen llo dou, quen llo daría? 
Quen llo dou púidollo dar.

A Virxe de Pastoriza 
aló vai pola ribeira; 
vai collendo cunchas de ouro 
que garda na faldriqueira.

Pescador que estás pescando, 
péscame unha robaliza 
para lle levar de agasallo 
á Virxe de Pastoriza.
				
Canción:

Para non ser menos tamén teñen a súa Virxe os mariñeiros de Camariñas, os de Corme, os de Malpica e os de tantos pobos mariñeiros.

Nosa señora do Faro
á do monte lle axudou;
ela ben che viu pasar
os papeiriños para Arou.

Nosa Señora do Faro 
está no alto e non dorme; 
ela ben che viu pasar 
os mariñeiros para Corme.

Nosa Señora do Faro 
fixo unha casa na illa 
para ver os de Malpica 
como pescan a sardiña.

Madre de Deus de Chanqueiro
déano-lo vento en popa 
que sómo-los mugardeses 
e témo-la vela rota.

			Canción:

Outro lugar de ritos precristiáns, a Lanzada, é hoxe punto de referencia dos romeiros baixo a advocación de Nosa Señora da Lanzada.

No seu culto viven mesturados vellos ritos coma o baño das nove ondas. Coma todos os santuarios que están ao lado do mar tamén é avogada dos mariñeiros.

Indo polo mar abaixo 
o vento rachoume a vela; 
miña Virxe da Lanzada 
dáme o pano para ela.

A imaxe da Nosa Señora do Viso pasa o inverno na igrexa de San Vicenzo de Lobeira e polo verán lévana os romeiros para a súa ermida no monte Viso.

Os símbolos repítense e as cántigas son cantadas polos romeiros camiñando para os diferentes santuarios. Só precisamos mudar o nome da Virxe para servir nesa ocasión. 
Mais sempre aparecen cántigas peculiares e con referencias específicas:

Miña Virxiña do Viso 
que alá vai pola Bemposta;
de cansadiña que vai 
non pode subi-la costa.

A miña Virxe do Viso 
sete anos foi muiñeira; 
tiña a palanquiña de ouro 
e a vasoira de oliveira.

Destas terras recolleu Xaquín Lorenzo outras cuartetas da Nosa Señora:

Nosa Virxe do Xurés 
ten unha ventaíña nova 
para ve-los portugueses 
como tocan a viola.

Nosa Virxe do Xurés 
quérena subir para arriba; 
as mozas de Vilameá 
choran que parten a vida.

Na raia, os romeiros tamén chegan da outra beira do Miño:

Miña Virxe da Penela
vin aquí e non teño medo;
veño ben acompañada
dos do birrete vermello.

Outras cántigas mostran a familiaridade no trato coa Nosa Señora cantada por toda a xeografía nas diferentes advocacións:

Miña Virxe da Peneda, 
miña Virxe queridiña; 
chamaime vosa afillada 
que eu vos chamarei madriña.

Miña Virxe da Peneda; 
funlle limpar a capilla 
e ela díxome do alto: 
-	Deus cho pague, miña filla.

Outras cántigas fan referencia do contorno onde está situado o santuario:

Miña Virxe da Peneda 
que fondiña se foi por 
entre toxos e carqueixas 
e penedos de arredor.

Miña Virxe da Peneda  
ten o xardín na ribada; 
mandaino regar, señora, 
pola man dunha casada. 

Miña Virxe da Peneda 
ten unha mantilla de ouro 
para darllo a unha mociña 
que veu de riba de Louro.

Penedos, carqueixas e xardíns con herbas para namorar, para curar males, para facer infusións dixestivas ou tamén herbas aromáticas para peitea-los cabelos:

Miña Virxe da Peneda 
que está peiteando o cabelo
cunhas herbiñas do monte
que se chaman tormentelo.

Un mundo cheo de símbolos que se perden. As pedras, as augas, os montes, as encrucilladas, os elementos atmosféricos, os astros ou as árbores están presentes nas cántigas dos romeiros.

A importancia da auga, principio de vida, percíbese nos diferentes rituais á beira das fontes santas.

A Virxe de Augas Santas 
ten as culleres na fonte 
onde beben os romeiros 
cansos de pasa-lo monte.

Montes, pedras ou os penedos simbolizan o permanente:

Miña Virxe da Peneda 
ten o tellado de pedra;
ben o puidera ter de ouro
ou de prata se quixera.

Nosa señora do Monte
é madriña do meu Pepe;
tamén eu son afillada
do santo Cristo de Ourense.

A simboloxía das árbores nos é allea os contornos dos diferentes santuarios.

Nosa Señora de Abades 
¿qué ha de dar aos seus romeiros?
-	auguiña da súa fonte, 
sombra dos seus castiñeiros.

Nosa Señora da Adina
ten oliveiras no adro;
botan piñas en outono,
cereixas no mes de maio.

Mais quedan outros moitos santuarios de cita obrigada aínda que só sexa coa súa cantiga cantada unha e outra vez por romeiros incondicionais...

Fun á Virxe do Corpiño
cunha mandiña de troitas
e desde o alto ela dixo:
“son boas se foran moitas”.

Nosa señora da Guía 
ela é miña madriña;
ditosa da miña nai
¡que boa comadre tiña!

Ela, coma tódalas “nosas señoras” é guía para os mariñeiros que ben encomendan os mozos

Nosa señora da Guía,
a guía dos mariñeiros;
guíame a miña cuadrilla
que eles son mozos solteiros.

Tamén van en Pontevedra ver a 
virxe da Peregrina e outras cousas...

Anque vou a Pontevedra
non vou por ve-los soldados;
vou por ve-la Peregrina
a dos pendentes dourados.

Canción

Para rematar escollemos unha ermida do interior onde a virxe María  fai faldras e xustillos para a súa veciña. 

Nesta terra a mesma virxe ten dúas casas: Rendal e a Castañeda.

A virxe de Rendal 
non hai virxe coma ela;
Ela é miña madriña 
e eu son afillado dela.

A virxe e vestida polas costureiras coa mesma elegancia coa que se vestían elas para envexa das outras mozas...

A virxe da Castañeda 
aló vai polo areal;
en manguiñas de camisa 
vai falar coa de Rendal

A virxe da Castañeda 
ten un xustillo ben feito
que llo fixo a de Rendal 
un día que tiña xeito.

A virxe da Castañeda 
ten un vestido moi feito
que llo fixo miña nai 
un día que tiña xeito

Canción: A romeira

Como poden ver cada santuario remítenos ao pasado; ao culto aos montes, o culto aos penedos,
O culto ao aire e ao vento, as árbores e as plantas á lúa e ás estrelas...

Nós seguiremos facendo camiño coma tantos romeiros.
Camiñaremos sendo conscientes dos ritos e das lendas que son reminiscencia dun culto á “sagrada natureza” que se queima cada día como se queima a nosa terra, as nosas árbores, o noso futuro.

E os que quedamos facendo o noso camiño, ata o día da Santa María de todo o mundo e tamén de Viladavil, Santa María de Arzúa, Santa María de Sendelle, Santa María dos Ánxeles, de Santa María de Buazo e de tódalas santas Marías desta terra.

E, cando pase a Santa María, recordemos que hai que deixar o sacho e coller a fouciña... e, polo medio festa vai e festa vén ata o san Miguel, ata o san Breixo:

Por culpa daquela nena 
aínda hei de ir ao san Breixo
que está na beira do Ulla
esperando polo queixo.