Da Matrona de Éfeso (A-Th 1510) á compasiva viúva galega
[Versión en lingua galega do artigo publicado na Revista de Dialectología y Tradiciones Populares, LX, 2 (2005): 149-164]. 

Camiño Noia Campos
Universidade de Vigo

Un dos contos máis difundidos en Europa desde o século I, en latín e nas linguas vulgares, é «A matrona de Éfeso», a viúva inconsolable que se deixa seducir por un descoñecido. Unha historia misóxina de carácter cómico-satírico documentada por primeira vez en Occidente en fábulas de Esopo e de Fedro. A súa remota orixe parece estar en Oriente, onde houbo numerosos contos sobre viúvas infieis, como mostra a tradición budista (Uther 2004, tipo 1510).

Versións escritas 

Na literatura greco-latina, é na fábula de Fedro (século I), «Viuva et miles», con versións en verso e en prosa, onde se rexistra a primeira historia dunha viúva seducida por un descoñecido no cemiterio. Conta que unha muller, á que se lle morrera o marido, levaba catro días chorando desconsolada sobre a sepultura sen querer comer nin durmir. Preto de alí, un soldado que vixiaba os corpos de dous crucificados oíndo os seus desesperados queixumes achégase a consolala, pero a viúva rexeita por varias veces as súas mostras de afecto, ata que ao fin acaba correspondéndolle, e déitase con el sobre a tumba do marido. Mentres tanto, alguén leva un dos crucificados que o soldado tiña ao seu cargo, e ao descubrir que lle falta bótase a chorar de desesperación polo castigo que terá. Véndoo así, a muller mándalle desenterrar o cadáver do marido e colgalo en lugar do crucificado. 
Sen citar a Fedro nin a fonte de onde a tirou a historia, Petronio, poñendo de protagonista a unha matrona de Éfeso, conta o mesmo no Satiricón (60 d.C.) cando narra a «Cea de Trimalción» (111, 2). Co éxito da novela, a historia difúndese por toda Europa coa autoría de Petronio. 
Aínda sen haber un criterio unánime sobre cal dos autores foi anterior, das súas obras pódense tirar datos que dan a prioridade a Fedro. Ana María Duarte (1982) ve no relato do Satiricón mostras suficientes para pensar que Fedro foi o primeiro en escribir a historia en latín. Di Duarte (1982: 13-14) que Petronio, sen facer mención expresa ao fabulista, alude a Fedro a través do personaxe de Eumalpo, o poeta que narra a historia: 

El poeta de Petronio, que lleva el apelativo de «tracio» y es émulo de Orfeo y Lino, odia a los ricos y escribe versos épicos. Curiosamente Fedro ataca también la debilidad del carácter femenino, afirma tener horror a las riquezas, compone ocasionalmente versos épicos y se dice «tracio» y sucesor de Orfeo y Lino. Todo ello puede inducirnos a pensar que Eumalpo en el cuento de Petronio podría muy bien ser la caricatura de Fedro.

Mais os folcloristas adoitan remontar a fonte da historia a Esopo, de quen se supón que Fedro tirou as súas fábulas. O erudito portugués Teófilo Braga (1995, II: 95) dixérao en 1883, afirmando que Esopo, ou un imitador seu, escribira a historia, posiblemente orixinada na cidade asiática de Éfeso, que xunto a Mileto era un centro de literatura erótica. Para Rodríguez Adrados (I, 1979 ou 1994) foron os gregos os que inventaron o amor cómico, aínda que xa no século II a. C., na orixe da fábula india, haxa historias burlescas sobre relacións amorosas. Comedias con ese tema percorren a literatura grega e, na época helenística, reciben un tratamento especial por influencia dos cínicos. Adrados afirma que foron escritores de ideoloxía cínica os responsables fundamentais do cruzamento de influencias entre a fábula grega e a india. De maneira que nin Fedro nin Petronio foron os autores da historia da viúva, senón que provén dunha fonte anterior, da onde a tiraría Fedro ou ambos autores latinos. O certo é que o nome do introdutor da historia da viúva na literatura occidental é descoñecido. Puidera ser o enigmático Esopo, mais a primeira documentación que se conserva das súas fábulas está no «Apéndice» da colección Accursiana escrito no século IX. Nese manuscrito aparece a fábula «A muller e o labrador», na que se relata unha historia semellante á de Fedro e Petronio, onde un labrador e a súa xunta de bois foron substituídos polo soldado e o roubo do crucificado. Esa versión atópase tamén nun manuscrito da Vida de Esopo feito no século X. E se Esopo foi o primeiro en facer esa fábula, Fedro e Petronio cambiaron o protagonista, a intención e os motivos. 
A fábula da «Accursiana» conta que unha muller a quen lle acababa de morrer o marido choraba desconsolada na súa tumba. Un labrador que araba cunha xunta de bois preto do cemiterio escoita o seu pranto, e quere seducila para deitarse con ela. Deixa os bois no campo e achégase chorando onda a viúva, que ao velo tan apesarado pregúntalle por que chora, o labrador dille que acaba de enterrar á súa esposa. E a muller responde: «A min pásame o mesmo». «Entón deberiamos consolarnos xuntos amándonos como faciamos cos nosos esposos», dille o labrador. Á muller non lle parece mala idea e «o labrador gozou dela», di a fábula. E mentres tanto róubanlle os bois. Ao volver á leira e non atopalos chora de desesperación, lamentándose e golpeándose pola súa desgraza. Sorprendida a muller ante o repentino cambio de humor do home, pregúntalle por que volve chorar, el dille que Agora chora de verdade («Agora é cando teño que facer o dó», di literalmente a fábula da Vida de Esopo). 
Esta historia, ademais de mostrar o doado que é consolar unha viúva, critica aos que finxen dor para aproveitarse da situación feble doutras persoas, unha intención diferente da misóxina da fábula latina. E quizais fose precisamente a falta de crítica contra as mulleres o que lle dera máis notoriedade á versión de «A matrona de Éfeso» do Satiricón que, por outra parte, tivo un enorme éxito. A suposta fábula de Esopo tivo tan pouca difusión que non é doado atopala nos fabularios atribuídos a el, nin nas coleccións medievais nin nas modernas. Un feito que contrasta coa frecuencia con que aparece «A viúva e o soldado» nos fabularios de Fedro. 
Un dos primeiros autores en recoller a historia de «A matrona de Éfeso» fóra da literatura greco-latina foi o clérigo inglés John de Salisbury, no século XII. Inclúea na obra Policraticus, que tivo unha gran difusión en Europa, dándolle actualidade á historia como exemplo da conduta luxuriosa das mulleres. O conto está no capítulo 11 do LibroVIII, nos parágrafos dedicados á paixón carnal, onde o autor glosa os postulados misóxinos de San Xerónimo (Salisbury 1984: 677).  De aquí parece tirala Marie de France para o seu fable «A femme qui fist pendre sun barun», cuxa sentencia final fai referencia ao respecto que se lles debe aos mortos. 
Hai tamén un Novellino italiano de mediados do século XII que relata a historia dunha viúva infiel, na que se esaxera a súa luxuria e barbarie, na que é a propia muller quen colga da forca o cadáver do marido e lle fai unha ferida na cara para asemellalo ao cadáver do aforcado (Frenzel 1976: 486). 
A historia da viúva hipócrita e luxuriosa pasou de seguida aos exemplarios medievais para mostrar a falsidade das mulleres. Xa no século XIII se atopa na famosa Historia Septem Sapientium Romae, entre os exempla de Jacques de Vitry e os de Etienne de Bourbon. E no século XIV é tema dun exemplum da Scala Coeli escrita polo dominico francés Jean de Gobi. 
Mentres os exemplarios e os fabularios se servían da historia da viúva de Éfeso para afear o comportamento das mulleres, noutras modalidades xenéricas foron aparecendo novas versións. Do mesmo século XIII é o fabliau «Cele qui se fist foutre sur a fosse de son Mari», que conta unha historia con motivos máis acordes coa sociedade medieval, incrementando a luxuria da muller. E se aceptamos a teoría de Joseph Bédier (1969: 19), defensor acérrimo da orixe popular dos fabliaux, haberá que pensar que a historia en verso está tirada dun conto oral, de onde o collería o clérigo que escribiu o texto cunha ideoloxía misóxina mais coa intención de divertir. A historia leva unha introdución en primeira persoa, na que o narrador anuncia que non vai contar unha fábula senón unha verdade (voir) sucedida en Flandes; e a xeito de sentenza afirma: «A muller é sempre moi propensa a chorar e a mostrar gran dó cando se atopa unha pequena contrariedade. Pero deseguida esquecerá a súa pena» (tradución castelá de López Alcaraz 2003: 181-183). 
Cóntase no fabliau que un home rico deixa viúva a unha moza que chora desconsolada sobre a sepultura do seu amado esposo sen querer afastarse de alí. Un cabaleiro descoñecido acompañado dun escudeiro pasa preto do lugar e vendo tan apesarada á muller, laméntase da súa dor ante a mofa do criado, que lle asegura que o choro é finxido, e que llo vai mostrar. Aínda insistindo na sinceridade da muller, o cabaleiro accede a agocharse para espreitar o que fai o escudeiro. Este achégase á muller dicíndolle que matou á súa esposa de tanto que a fodeu (en foutant), e a viúva pídelle que a mate a ela tamén da mesma maneira. E, ante o abraio do amo, o escudeiro déitase con ela. 
No século XV, Diego Cañizares relata na súa Novella quince exemplos en castelán tirados da Scala Coeli, entre os que aparece unha nova historia sobre unha viúva. Esa versión, que é a primeira en tratar ese tema en castelán, ten elementos que non están na fábula latina. Conta que unha viúva, ante a promesa de matrimonio dun mozo a quen acaba de coñecer, desenterra o cadáver do seu home para poñelo na forca en lugar do corpo roubado que el gardaba, e para darlle un maior parecido co aforcado faille un corte na cabeza. Ante tal crueldade, o mozo desprézaa e non casa con ela. 
As semellanzas entre a versión de Cañizares coa do novellino italiano e as diferenzas coa fábula latina fan supoñer que, desde o século XII, debeu circular por Europa outra historia sobre a viúva, que se mesturaría coa latina dando novas versións. Dado que o motivo da mutilación do cadáver aparece nun conto chinés titulado «A dama do abanico», que se difundiu por Europa  a partir dunha versión francesa no século XVIII, posiblemente o motivo viñese de Oriente. Baseándose en informacións de Eduard Grisebach (1889), Espinosa (1947, II: 361-364) cre que o conto chinés máis antigo é a lenda de Chuang Song, discípulo de Lao Che, que viviu no século IV. Unha longa historia na que hai dúas viúvas, unha auténtica e outra suposta. A non está viúva, cando vai abrir a caixa do cadáver do marido para quitarlle os miolos e curar a enfermidade do mozo que lle prometera matrimonio, descobre que o marido non está morto e chora; axúdao a levantarse, e ao darse conta do sucedido, queda tan avergoñada que se aforca. O marido, desesperado, préndelle lume á súa casa. A diferenza das fábulas greco-latinas, este conto, baseado en antigas tradicións de Oriente, a dicir de Espinosa (1947, II: 365), é unha historia tráxica. O folclorista deduce que o conto chinés debeu sufrir cambios ao mesturarse coa historia de «A matrona de Éfeso», dando orixe a novas versións nas distintas linguas europeas, con motivos que non están no Satiricón. De todos os xeitos, como na tradición oral de Occidente, en chinesa hai outros contos sobre viúvas, nos que o marido está morto de verdade e ou finxe morrer para poñer a proba á súa muller.
Ao tempo que se van creando novas versións, a fábula latina da «Matrona de Éfeso» segue aparecendo en fabularios europeos, en textos literarios e en tratados didácticos ata, polo menos, o século XVIII, para exemplificar a falsidade das mulleres. Está documentada no século XV nun Fabulario Português, tirado da colección latina Esopo-Romulus vulgaris, co título de «A viúva e o alcaide», e leva unha sentenza final na que se advirte do falso comportamento das mulleres. Dous séculos despois, en 1605, recóllea en versos hendecasílabos o Romancero general de Miguel de Madrigal, como «Carta contra los vicios de las mulleres» (Chevalier 1982: 217-218). E no século XVIII aparece en dúas versións breves nas obras portuguesas, Hora de Recreio nas Férias de Maiores Estudos do Pai Joãu Baptista de Castro e Divertimentos de estudosos do Marqués de Soares (Braga 1995, II: 94-95). Elisabeth Frenzel (1976: 486-487) dá referencia doutras obras francesas, inglesas e alemás que reelaboran a historia da viúva. 

Versións orais 

A fábula latina, que foi utilizada no púlpito polos clérigos para combater a luxuria das mulleres, chegou directamente ás xentes iletradas que a transformarían en contos orais con motivos máis acordes aos costumes das antigas comunidades rurais, difundíndoos de xeración en xeración. 
A versión oral máis coñecida na Península Ibérica que trata o tema dunha viúva é a de «A falsa esposa». Conta que un labrador pretende mostrarllo ao criado o moito que o quere a súa muller porque se burlaba del dicíndolle que o amor da muller era finxido. Coa complicidade do criado, fai coma que está morto e aquel lévalle a noticia á muller, que se bota a chorar con desconsolo, mais axiña decide preparar a cea para ela e o criado; e ambos acordan non dicir nada aos veciños da morte do home para velar sós o cadáver. Despois de fartarse a comer e beber, o criado achégase á muller para mostrarlle o seu amor, e esa mesma noite acordan casar. O marido, que vira todo desde o cadaleito, levántase furioso e comeza a paus coa muller. 
Este conto, a xulgar polo amplo número de referencias que dá Uther (2004) no tipo1350, debeu ter moita difusión na tradición oral. Aparece en castelán en 1589, no tratado de moralidade escrito por Juan de Pineda, Diálogos familiares da agricultura cristiá, co título «Muérete e verás»; recólleo Teófilo Braga (1995, I) na rexión do Algarve no século XIX para a súa colección de contos tradicionais portugueses co título «Alegria da viúva», e Aurelio Espinosa (1946: I) atopa outra versión na provincia de Ávila no primeiro cuarto do século XX. Segundo as referencias do Index tipològic da rondalla catalá (Oriol e Pujol 2003) o conto é moi coñecido en Castellón, Valencia e Mallorca. 
Sobre versións en éuscaro, só teño a referencia da Literatura popular do País Vasco, de Resurrección Mª Azkue (1935 [1989]). No volume I desta obra hai unha historia semellante á de «A esposa falsa» titulada «Biziak ezagutzeko» («Para coñecer aos vivos, morrer»), na que, máis ca criticar a falta de fidelidade da muller, parece censurar os matrimonios obrigados. 

O conto galego 

Na tradición oral galega non temos versións de «A esposa falsa» pero, en cambio, é moi coñecida a historia da viúva referida polo fabliau francés. Aínda o ano 2000 puiden gravar a versión seguinte, «Dous homes e a mula» (Noia 2002), nunha aldea da provincia da Coruña a unha señora de setenta e oito anos:

Unha vez eran dous homes. E iban de camiño por unha aldea. Un levaba unha mula. 
E estaban sacando un defunto da casa e a muller desía:
––¡Ai, Manuel, que pena tan grande teño! ¡Ai, meu homiño querido, que vou faser sen ti!
Entonses dixo un dos homes, o que levaba a mula:
––¡A pobre da muller ten boa pena!
E díxolle o outro:
–– Qué xoghas e esta noite vou durmir eu con ela.
––¡Que dis, ho!
––¿Xógha-la mula?
E díxoll’el:
––¡Xogho, ho!
––¡Ta feito!
A pola noite, o home foi petar na porta da viuda e díxolle:
––¡Ai, muller! ¿Non terá un sitiño pra pasa-la noite? Sonlle de lonxe e mañán teño qu’ir a Noia.
––¡Non, home, non teño! sólo teño a miña cama.
––¿E podo quedar aquí na cuciña? ¡Mellor que sen tellado...!
Dixo:
––Bueno..., pois se está conforme con eso...
E cando estaba deitado na cusiña, empeza o home: 
––¡Burrrb, burrrb! ¡Ai, que friaxe vai!
E díxolle ela:
––¡Ai, home! ¿e logo ten moito frío?
––¡Teño, teño, teño moitísimo frío, burrrb!
––¡Bueno, pois veña logho para aquí, pón ladiño da cama!
––¡Ai non! ¡Burrbbb, burrbbb! Non a quero molestar.
––¡Veña, home, veña logo paquí!, non vaia enfermar co frío.
E vai a muller e meteuno na cama, pero ela separouse del e púxose nunha esquina da cama. E el seguía dicindo:
––¡Ai, que frío! ¡que frío tan grande teño!
––Pois achéghese, home, achéghese algho máis pra aquí.
E o home foise acheghando a ela e, claro, deulle a tentación e (...). E a muller, entón, dixo:
––¡Ai, meu homiño! ¡Ai, meu homiño, que pronto ch’olvidei!
E o amigho, o home da mula que estaba escoitando o que fasían, dixo:
––¡Ai, puta, e perdín a mula!

Esta versión veuse sumar a outras catro xa publicadas, ás que debemos engadir unha máis literaria, escrita por Rosalía de Castro en 1864, co título de «Conto galego». 
A localización de cinco versións orais cos mesmos motivos en diferentes provincias galegas, o tratamento literario no século XIX e que aínda hoxe se poida atopar na memoria dalgunhas persoas, fainos pensar que o conto debeu gozar de gran popularidade en Galicia, polo menos durante dous séculos. E non deixa de estrañarme o feito de non atopar versións semellantes noutras áreas lingüísticas próximas a Galicia. 
A semellanza entre a historia deste conto e a do fabliau parece indicarnos que a fonte do noso conto pode estar no texto francés do século XIII. Que a historia dun fabliau se instalase en territorio galego e fose conservado na tradición oral é fácil de entender se pensamos nos numerosos peregrinos franceses que viñeron a Compostela desde os albores da Idade Media. Cántos contos se contarían durante os días de viaxe nas casas e nas pousadas onde durmían. O intercambio de historias e cancións entre peregrinos e xentes dos lugares polos que pasaban debeu ser inmenso. E ambas historias teñen os mesmos motivos, e só
pequenas variantes:

a.	A muller chora sobre o cadaleito do esposo o día do enterro. 
b.	Dous homes que van de camiño presencian os choros da viúva. Un apiádase dela véndoa tan desconsolada e o outro búrlase desa dor. 
c.	Este último pretende mostrar a falsidade dos choros da viúva argallando unha andrómena. 
d.	E a viúva acaba deitándose co home descoñecido ante o abraio do compañeiro, que, no conto galego, perde a aposta. 

A diferenza fundamental entre o fabliau e o conto galego está na luxuria con que se describe a muller no texto francés, que contrasta coa nosa cándida protagonista, que se deita co descoñecido nunha actitude entre caritativa e apaixonada, ao non poder evitar o pracer do seu achegamento. E no conto galego os homes apostan unha mula (ou outro animal) e no fabliau non hai aposta aínda que se fai referencia a ela. As variantes sinaladas entre as dúas versións débense sen dúbida a que están dirixidas a un público diferente, a versión francesa para unha sociedade burguesa e a galega para a campesiña. 
Mais difícil de explicar pode ser a distancia entre estas versións é a fábula latina se pensamos que aí está a súa fonte próxima e que se trata dun mesmo tipo. Na miña opinión, os cambios producidos son adaptacións necesarias para a recepción do conto na sociedade rural. No conto galego o lugar de encontro do descoñecido coa viúva é a casa e non o cemiterio, un lugar sagrado no imaxinario da católica sociedade galega. O tránsito duns arrieiros que observan a vida da comunidade era algo real, moi frecuente, nas antigas aldeas, e a aposta dos dous homes sobre o comportamento da muller dálle á historia un ton divertido, ao comparar ironicamente a muller coa mula ou con outro animal. O conto galego é unha historia verosímil cunha intención máis ben chistosa que misóxina. E cabe a posibilidade de que mostrando a facilidade con que  a viúva se deixa seducir por un descoñecido, as contadoras galegas quixesen chamar a atención sobre a falta de liberdade das mulleres casadas, obrigadas a gardar fidelidade ao marido mesmo despois de morto e ao que non tiñan porque seguir querendo. Esa intención crítica contra a institución matrimonial é a que se desprende da historia de Rosalía Castro. 
Se aceptamos que o conto galego non é máis ca versión oral en prosa do fabliau francés, o que me sorprende é que se instalase só na área lingüística do galego, se para chegar a Santiago de Compostela os peregrinos franceses teñen que percorrer centos de quilómetros por terras navarras e castelás. O folclorista belga Roger Pinon (1965: 33-34) dános unha posible explicación ós límites dun conto a unha única área lingüística. Partindo da idea de que o conto oral tivo «unha transmisión continua no tempo e no espazo, con detencións e esquecementos», Pinon propón tres supostos que explican o funcionamento do proceso de circulación dun conto: 
1.	Se se trata dunha recreación tardía do tipo, a versión ou subtipo limitarase a unha soa rexión. 
2.	Se a versión se estende por varias rexións veciñas deberase a que a transmisión partiu dunha desas rexións. 
3.	Se a versión está documentada en varios lugares sen contacto entre si, ou nun mesmo país en épocas diferentes, hai que recorrer á teoría dos estratos superpostos. 
E dado que o noso conto é «privativo dunha soa rexión» debemos supoñer que se trata dunha recreación tardía do tipo que entraría en Galicia moitos anos despois de ser escrito o fabliau, razón pola cal non pasaría a outras áreas lingüísticas próximas. 
Esta hipótese parece a máis verosímil, e de termos coñecemento de versións semellantes na tradición oral francesa, totalmente aceptada. Mais, ata que o catálogo de Le conte populaire français nos acheguen referencias a elas, atrévome a propoñer outra hipótese, que o conto galego se orixinase na área lingüística galega a partir da fábula grega, ou latina, da viúva infiel, difundida nos sermóns dos clérigos. De Galicia, a historia podería levala a Francia o clérigo que na Idade Media a escribiu no fabliau cunha intención misóxina. E, quizais, a causa da obscenidade do relato e, sen dúbida, do espallamento que aínda tiña no século XIII a fábula da «viúva de Éfeso», o conto francés (galego), non se difundiu.

Tipos do conto 

Aurelio Espinosa (1947: II, 355-367), que di coñecer un bo número de versións sobre a muller infiel en toda Europa, non fai referencia nin ao conto galego e ao fabliau. Coas versións europeas, que segundo el «son lexión», fai dous grupos. Un para os contos nos que o esposo, oculto na casa, sorprende á súa muller cun amante, e outro, que el chama «el general de la Matrona de Éfeso», para os contos protagonizados por unha viúva, falsa ou verdadeira. 

Pero hay otro grupo especial del cuento de la mujer infiel en el cual el marido, para probar la fidelidad de su mujer, finge la muerte, y descubre que la que tan gran amor y fidelidad le protestaba está dispuesta a casarse con el criado o amigo del marido inmediatamente después de la fingida muerte del marido. A este grupo general y más intrigante del cuento pertenecen nuestra picaresca y graciosa versión española 93, la portuguesa de Braga arriba citada y alguna otra versión moderna y también algunas versiones del popularísimo y celebérrimo cuento de la Matrona de Éfeso, tan graciosamente contado por Petronio en su Satyricon, y con mucha más gracia y perfección artística en las versiones chinas que vamos a examinar (Espinosa (1947, II:357)

Espinosa, como fixera Braga (1995, I: 202), mete no mesmo grupo os contos de «A esposa falsa», «A matrona de Éfeso» e o chinés. 
Mais, con mellor criterio, Antti Aarne e Stith Thompson (e Hans-Jörg Uther na revisión do catálogo) en The Types of the Folk-Tales marcan unha clara diferenza entre os contos nos que o marido finxe morrer e os da viúva de Éfeso, asignándoos a distintos tipos. As versións de «A esposa falsa» ao 1350, The Soon-Consoled Widow, na sección «Contos sobre matrimonios», e ao 1510 The Matron of Ephesus (Vidua), ás versións próximas á fábula latina e as chinesas. O catálogo finés non cita nin o fabliau nin o conto galego. 
Hai outro conto moi estendido polas áreas lingüísticas peninsulares (en galego adoita titularse «¡Apartádeo do carballo/castiñeiro coincidente co tipo 1350 no motivo principal [H466] !»), «o marido proba o amor da muller finxindo que morre», e moi diferente no resto. O marido finxe a morte ata que o levan ao cemiterio; no camiño sae da caixa agarrándose ás polas dunha árbore. E volve á casa contento de ver a súa muller chorar por el. A muller non se entende con outro e o home mais cando o marido morre de verdade, pídelle aos que o levan ao cemiterio que non pasen por baixo da mesma árbore. Uther (2004) asígnalle o subtipo 1354C*.
¿E que tipo lle corresponde ao noso conto «Os homes e a viúva»? En traballos anteriores (Noia 2002 e 2004), atendendo á relación que establece Bédier entre o fabliau e a fábula latina, asigneino ao 1510, xa que, malia a distancia entre ese conto e o de «A viúva de Éfeso», os dous teñen o mesmo tema e están protagonizados por unha desconsolada viúva 
que, seducida por un descoñecido, acaba tendo relacións sexuais con el. 

Conclusión

O longo percorrido pola historia das versións da viúva infiel lévanos ás seguintes conclusións: 
1.	que, como xa afirmou Espinosa, a introdución en Europa do conto chinés debeu influír na creación de novos contos como «A falsa esposa», de gran vitalidade na oralidade; 
2.	que a orixe do conto galego «Os homes e a viúva», no que non se ven influencias do relato chinés, pode estar nunha reelaboración temperá da fabula latina ou da grega, en Francia ou en Galicia. 
3.	E, se a versión do esposo que finxe morrer e se agarra á rama dunha árbore no traxecto ao cemiterio é unha variante do tipo 1350, en Galicia teriamos tamén ese tipo. 

E, finalmente, se como di Espinosa (1947, II: 61) «a versión de Petronio non é a fonte inmediata de todas as versións occidentais» de contos de viúvas, e hai fontes máis antigas na literatura chinesa «que conservan con maior fidelidade os elementos fundamentais da verdadeira versión oriental primitiva», haberá que deducir que os contos galegos proceden 
dunha fonte oriental. 

BIBLIOGRAFÍA CITADA 

Aa-Th: Aarne, Antti y Thompson, Stith. 1981. The Types of the Folktale. A Classification and Bibliography. FF Comunications. Vol. LXXV, nº 184. Helsinki: Suomalainen Tiedeakatemia/ Academia Scientiarum Fennica, 1928; 1981 (4ª edic. e 2ª revisión).
__________________________. 1995. Los tipos del cuento folklórico. Una clasificación (trad. española de F. Peñalosa). Helsinki: Academia Scientiarum Fennica. 
Azkue, Resurrección Mª. 1989. Euskaleriaren Yakintza- Literatura popular del País Vasco. 4 volúmenes. Bilbao –Madrid: Euskaltzaindia- Espasa Calpe. Primera edición 1935-1947.
Bédier, Jean. 1969. Les Fabliaux. Études de littérature populaire et d’histoire du moyen âge. Paris: Honoré Champion. Primera edición 1893.
Boggs, Ralph S. (1993). Index of Spanish Folktales. Helsinki: Academia Scientiarum Fennica, FF Communications, 90, 1930. Segunda edición. 
Bouza Brey, Fermín. 1946. «Miscelánea. Escritos no coleccionados de Rosalía de Castro, VI. Conto Gallego», Cuadernos de Estudios Gallegos, Tomo II: 281-290.
Braga, Teófilo. 1995. Contos tradicionais do povo português. Dos volúmenes. Lisboa: Dom Quixote, edición de Ernesto Veiga de Oliveira. Primera edición 1883.
Brenot, Alice (ed.). 1969. Phèdre. Fables. Paris: Société d’édition «Les Belles Lettres».
Brucker, Charles. 1998. Les Fables de Marie de France, accompagnée d'une introduction, d'une traduction, de notes et d'un glossaire. Paris‑Louvain: Peeters.
Cardigos, Isabel. Índice dos contos tradicionais portugueses (inédito).
Carré Alvarellos, Lois. 1968. Contos populares da Galiza. Porto: Museu de Etnografía e História.
Carro Roque, Mª do Carmo. 1984. «Rosalía e a súa obra 'Conto gallego'», Grial, 85: 345-354.
Casal Silva, Mª Luz. 1976. "O 'Conto Gallego' de Rosalía", Grial, 51: 35-48.
Chambry, Émile. 1927. «Notice sur Esope e les fables ésopiques», Ésope. Fables. Paris: Societé d’Édition «Les belles lettres».
Chevalier, Maxime. 1982. Tipos cómicos y folklore (siglos XVI y XVII). Madrid: Edi‑6, 1982.
________________ (ed.).1982b. Cuentos españoles de los siglos XVI y XVII. Madrid: Taurus.
Curtius, Ernest Robert. 1976. Literatura europea y Edad Media latina, dos volúmenes. México: Fondo de cultura económica. Traducción al castellano de Margit Frenk Alatorre y Antonio Alatorre.
Duarte Torner, Anna Mª. 1982. «Introducción» a Fedro y fábulas latinas de todos los tiempos. Reus (Tarragona): Ediciones Avesta.
Espinosa, Aurelio M. 1946-1947. Cuentos populares españoles (3 vols.). Madrid, C.S.I.C., primeira edición en 1923‑1926.
Fernández Insuela, Antonio. 1993. «Cuentos de la tradición oral de Orense», Boletín Avriense, XXII: 149-195.
Fabliaux. 2003. Los Fabliaux, edición bilingüe francés-castellano de J. López Alcaraz. Volumen tercero. Universidad de Murcia.
«Fabulario português». 1903. Revista Lusitana, vol. VIII, fasc. 2. Edición de Leyte de Vasconçelos. 
Fábulas completas de Esopo-Fedro-La Fontaine- Iriarte y Samaniego. 1934. Madrid: Librería Bergua, versión española íntegra y nueva de Ángel Pumarega). Dos volúmenes.
Phèdre. Fables. 1969. Paris: Société d’édition «Les Belles Lettres». Introducción y selección de Alice Brenot.
Fedro y fábulas latinas de todos los tiempos. 1982. Introducción y traducción por A.Mª Duarte Torner. Reus (Tarragona): Ediciones Avesta.
Frenzel, Elisabeth. 1976. Diccionario de argumentos de la literatura universal. Madrid: Gredos. 
González Sanz, Carlos. 1996. Catálogo tipológico de cuentos de cuentos folklóricos aragoneses. Zaragoza: Instituto aragonés de antropología.
Index tipològic de la rondalla catalana. 2003. Carmen Oriol y Josep Pujol. Barcelona: Generalitat de Catalunya, Departament de Cultura. 
Krömer, Wolfram. 1979. Formas de la narración breve en las literaturas románicas hasta 1700. Madrid: Gredos. Primera edición alemana en Erich Schmidt Verlag. Berlín, 1973.
Lacarra, Mª Jesús. 1999. Introducción a Cuento y novela corta en España I, Edad Media. Barcelona: Crítica.
López Alcaraz, Josefa (ed.). 2003. Los Fabliaux, edición bilingüe francés-castellano, volumen tres. Universidad de Murcia.
López Valledor, Fanny. 1999. Literatura de tradición oral nos Coutos (Ibias). A Caridá-El Franco: Xeira.
Marie de France. 1998. Les Fables. Édition critique de Charles Brucker, accompagnée d'une introduction, d'une traduction, de notes et d'un glossaire. Paris-Louvain: Peeters.
Noia Campos, Camiño. 2002. Contos galegos de tradición oral. Vigo: Nigratrea,. 
__________________ 2003. Cuentos gallegos de tradicción oral. Vigo: Nigratrea. Traducción al castellano de Gonzalo Allegue de una selección de cuentos.
_________________. 2004. «Contribución ao estudo das fontes do «Conto gallego», Homenaxe ao profesor Fernando Tato. Santiago de Compostela: Fundación Barrié de la Maza-Instituto da Lingua Galega.
Nykrog, Per. 1957. Les Fabliaux. Étude d’histoire littéraire et de stylistique médiévale. Copenhague.
Oriol, Carmen y Josep Pujol. 2003. Ver Index tipològic de la rondalla catalana.
Petronio. 1991. Satiricón. Santiago de Compostela: Xunta de Galicia, colección «Clásicos en galego».
Lugo. 1963. Contos populares da provincia de Lugo. Vigo: Galaxia.
Phèdre. Fables. 1969. Texte établi et traduit par Alice Brenot. Paris: Société d’édition «Les Belles Lettres».
Pinon, Roger. 1965. El cuento folklórico como tema de estudio. Buenos Aires: Eudeba.
Prieto, Laureano. 1958. Contos vianeses. Vigo: Galaxia.
Ríos Panisse, M. C. 1995. «Contos da miña terra (1864), primeira edición do Conto gallego atribuído a Rosalía de Castro», Grial 126: 257-280.
________________1999. "A orixe popular de Contos da miña terra (Conto gallego), obra atribuída a Rosalía de Castro", Homenaxe ó Profesor Camilo Flores. Universidade de Santiago de Compostela: 606-625.
Rodríguez Adrados, Francisco.1979. Historia de la fábula greco-latina. Madrid: editorial de la Universidad Complutense, tres volúmenes.
_________________________.1994. El cuento erótico griego, latino e indio. Madrid: Ediciones del Orto.
Salisbury de, Johanes. 1984. Policraticus (sive de nugis curialium et vestigiis philosophorum), edición castelá preparada por Miguel Ángel Ladero, Matías García e Tomás Zamarriego. Madrid: Editora Nacional.
ThEMA. Thesaurus Exemplorum Medii Aevi. Centre de Recherches historiques, CNRS-EHESS, Paris.(http//www.ehess.fr/gahom/thema/).
Thompson, Stith. 1955-1958. Motif-lndex of Folk Literature: a classification of narrative elements in folktales, ballads, miths, fables, mediaeval romances, exempla, fabliaux, jest-books and local legends (6 vols.). Copenhagen and Bloomington, Indiana University Press.
Tubach, Frederic C. 1981. Index Exemplorum. A Handbook of Medieval Religious Tales. Helsinki: Academia Scientiarum Fenica.
Uther, Hans-Jörg Uther. 2004. The Types of International Folktales. A Classification and Bibliography. Helsinki: Editorial Staff.
Versiones castellanas del Sendebar, dedición de Á. González Palencia. Madrid-Granada: C.S.I.C., 1946.